Тарихи асыштар алдында. Радий Хәбиров Шишмә районында Евразия Күсмә цивилизациялар музейын ойоштороу буйынса эшсе төркөмдөң күсмә кәңәшмәһен уҙғарҙы.
Яңы объект концепция буйынса бер нисә тарихи һәйкәлде, шул иҫәптән Турахан һәм Хөсәйенбәк кәшәнәләрен берләштереләсәк. Төбәк етәксеһе биләмәлә уҙғарылған археологик ҡаҙыныу эштәре менән дә танышты. БЮТ хәбәрсеһе Гөлназ Хәйбуллина дауам итә.
Көмбәҙгә тиклем бейеклеге һигеҙ метр булһа, стена ҡалынлығы бер метрҙан ашыу. Шишмә районындағы Турахан кәшәнәһе таштан төҙөлөп, быуаттар аша үҙенең архитектура-тарихи ҡиммәтен юғалтмаған.
Турахан тураһында тарихи материалдар һаҡланмаған. Ҡайһы бер тарихсылар уның Сыңғыҙхан тоҡомонан булыуын, Иртыш буйлап күсенеп йөрөгән тип иҫәпләй. Туғандары менән дошманлашып, Көнсығыш Себерҙән башҡорт ерҙәренә килгән.
Икенсе версияға ярашлы, Турахан Көньяҡ Уралға власы таралған Басман хандың туғаны булған. Башҡортостан башлығы Радий Хәбиров та бөйөк шәхестең тарихын өйрәнеү ниәте менән яна. Етди тикшеренеүҙәр көтөлә. Шишмә районында күсмә цивилизациялар Евразия музейын ойоштороу был йүнәлештә эште көсәйтергә ярҙам итәсәк.
Әлегә Күсмә цивилизацилар Евразия музейы төҙөлөшө буйынса, проектҡа инәсәк биләмәгә анализ яһалған. Урындағы рельеф тикшерелгән. Тарихи белешмәләр йыйылған. Үзбәкстанда ошоға оҡшаш объекттар бар, уңышлы тәжрибәне өйрәнеүгә белгестәргә сәфәр ойошторолған.
Беренсе проектҡа ярашлы, музей комплексы кәшәнәгә илткән баҫҡысты хәтерләтә. Бронза, тимер, иртә һәм һуңғы Урта быуаттар тураһында материалдар һаҡланасаҡ. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылғанға тиклем осор яҡтыртыла.
Музей комплексын ойоштороу буйынса пландар ҙур, әлегә тарихи материалдар туплана.
Кәшәнә биләмәһендә заманса археологик тикшеренеүҙәр уҙғарылған. Улар нигеҙендә рельефтың һанлы моделе төҙөлгән Ерҙәге үҙгәрештәр билдәләнгән. Участкала ҡәберлектәрҙең күп булыуын ҡаҙыныу эштәре дәллиләй. Йөҙ квадрат метр майҙанда биш кешенең, шул иҫәптән бер баланың һөйәктәре табылған.
Ҡалдыҡтарҙың яҡшы һаҡланыуын белгестәр ҡәберҙәрҙең тауҙа урынлашҡан булыуы һәм тупраҡ төрөнә бәйләй. Ерләү формаһы һәм тибы буйынса ҡайһы дингә тура килеүе лә билдәләнгән.
Ғалимдар билдәләүенсә, кәшәнә янында юғары ҡатлам кешеләре ерләнгән. Тикшеренеү эштәре тамамланғандан һуң, ҡәберҙәр күмелеп, табут өҫтөндә таштар ҡуйыласаҡ. Биләмәлә Евразия ҡитғаһының тарихи осорҙарын өйрәнеү буйынса етди ғилми-тикшеренеү үҙәге ойоштороу планлаштырылған. Был изге урын Башҡортостанға сит ил туристарын да йәлеп итәсәк.
Кәшәнә янында күргәҙмә лә уҙғарылды. Өфө районы Подымалов ауылы янындағы археологик ҡаҙыныу эштәре барышында 14-15-cе быуатҡа ҡараған тәңкәләр, һауыт-һаба өлөштәре, уҡ башағы һәм башҡа артефакттар табылған. Белгестәр билдәләүенсә, музейҙың ойошторолоуы Башҡортсотанда Алтын Урҙа археологияһы үҫешенә яңы мөмкинлектәр асасаҡ.
Гөлназ Хәйбуллина